Email van Wim van Oirschot, Augustus 2003:
------------------------------------------

Marktintroduktie. Is geweest eind jaren ''50. Ik denk 1957 of 1958. Tijdens
mijn chemie studie in Eindhoven (56 - 61) heb ik tijdens het prakticum wel
met de voorganger gewerkt (Typenr GM 4???), maar niet meer met de PR 9500.
De 9500 was een echt professioneel meetapparaat, zeer stabiel en zoals je
wellicht weet, met manuele temperatuur correctie. In het onderwijs werden ze
wel gebruikt (b.v. analistenscholen), maar niet in grote aantallen. De
grootste categorie afnemers bestond uit industriele laboratoria,
keuringsdiensten voor waren en electriciteits-centrales. De belangrijkste
toepassing was de controle van voedingswater voor ketelhuizen in de
industrie, turbines (centrales) en voor de kwaliteitscontrole van water bij
de waterleidingbedrijven. De KvW gebruikten ze ook voor
waterkwaliteitscontrole i.h.a.
Aangezien de geleidbaarheid van een (waterige) oplossing over een redelijk
groot gebied evenredig is aan de concentratie van daarin opgeloste zouten,
maakte ''de klant'' eerst ijkgrafieken waarin de concentratie van een zout
werd uitgezet tegen de geleidbaarheid (bij een bepaalde temperatuur). Als
men dan later van een onbekend monster de concentratie snel wilde bepalen,
kon een geleidbaarheidsmeting volstaan. Wel moest de temperatuur van het
monster nog even op de waarde die de ijkgrafiek aangaf worden gebracht en
natuurlijk moest men wel weten welk zout in de oplossing aanwezig was.
Het klinkt misschien omslachtig, maar in de praktijk viel dat allemaal erg
mee.

De ''dompelaartjes'' werden geleidbaarheidscellen genoemd. Ze waren van glas
gemaakt, met daarin de eigenlijke cel, bestaande uit twee tegenover elkaar
gemonteerde platina electroden. De oppervlakte van deze electroden was
natuurlijk een funktie in de meting, dus de werkelijke oppervlakte werd
omgerekend naar 1 cm2. Deze ijking gebeurde bij Philips en moest per cel met
de hand worden uitgevoerd. Zo ontstond cel-factor. De platina electroden
werden ook nog voorzien van platina-zwart, maar ik weet niet meer wat
hiervan de bedoeling was. Er waren drie soorten geleidbaarheidscellen voor
deze PR 9500: de PR 9510 (dompelcel, prijs in 1961 was 45 gulden (!), de PR
9511 (doorstroommcel, kon je opnemen in een leiding en permanent
geleidbaarheid meten) en tenslotte de PR 9512, de microcel, een kleinere
uitvoering voor het geval men vaak heel weinig van de te meten vloeistoffen
had.
De cellen werden in Eindhoven door enkele glasblazers gemaakt. Ik heb hen
vaak aan het werk gezien, zeer ambachtelijk, zouden we nu zeggen, maar toen
vonden we het gewoon. Enkele dames hielden zich vervolgens bezig met het
lijmen van de zwarte kunststof dop, waarop de twee aansluitingen zaten en
zij hielden zich ook bezig met de zwarting en het ijken. De celfactor werd
in het begin op de dop van de cel gegraveerd, later op de glazen mantel van
de cel gestempeld.
Jaarlijks werden zo vele duizenden meetcellen geproduceerd en verkocht, van
de PR 9510 verreweg de meeste.
De PR 9500 had ook nog een grotere broer, de PR 9501.  Ik geloof dat de 9500
destijds ca 450 gulden kostte, en de 9501 ongeveer 1300 gulden. Beide
apparaten werden laboratorium geleidbaarheidsmeters genoemd.
Daarnaast bestonden en ook nog industriele geleidbaarheidsmeters met
bijbehorende veel steviger meetcellen.



Over de bediening van het apparaat:

Stel: Een bedrijfslaboratorium krijgt dagelijks vele monsters water uit het
produktieproces en in dat water mag de concentratie keukenzout (NaCl) een
bepaalde waarde niet overschrijden. (om het simpel te houden nemen we aan
dat het water alleen maar een kleine hoeveelheid NaCl kan bevatten, verder
niets) De monsters worden op verschillende punten in het produktieproces
genomen en hebben per punt een verschillende temperatuur. Er is geen tijd om
de monsters eerst op b.v. 20 gr C te brengen, men wil de NaCl concentratie
zo snel mogelijk weten.
In het lab zijn tabellen of grafieken aanwezig, die men destijds a.v.
gemaakt heeft: er zijn enkele ijk-zoutoplossingen gemaakt (oplossing 1 bevat
100 mg per liter, opl 2 200 mg en opl 3 300 mg per liter). Deze waarden zijn
gekozen omdat ze in de buurt liggen van de concentraties die straks in het
bedrijfsproces aan de orde zijn.
De drie ijkoplossingen worden eerst nauwkeurig op 20 gr C gebracht en
gehouden en de geleidbaarheid wordt gemeten.
Vervolgens wordt de temperatuur b.v. op 25 gr C gebracht en wordt opnieuw de
geleidbaarheid gemeten enz tot een temparatuur die in het bedrijfsproces kan
voorkomen.
Alle meetwaarden van de geleidbaarheid worden in een grafiek (of tabel)
gezet, voor elke temperatuur die voor de ijkvloeistoffen is gebruikt, één
lijn. In de grafiek wordt de geleidbaarheid tegen de concentratie uitgezet
en bij elke lijn wordt de bijbehorende temperatuur aangegeven. Voor lagere
concentraties (van enkelvoudige zoutoplossingen) is de relatie
concentratie/geleidbaarheid over een vrij groot gebied lineair.
Wanneer men deze grafieken beschikbaar had kon men van de hierbboven
bedoelde monsters heel snel de concentratie keukenzout meten; thermometer en
geleidbaarheidscel erin,  en enkele seconden later kon de geleidbaarheid
worden gemeten en de temperatuur; in de grafiek kon dan de concentratie
worden opgezocht. Bij tussenliggende (monster-)temperaturen kan de
concentratie door intrapolatie worden vastgesteld.

Als men een geleidbaarheidsmeter had mèt temperatuurskorrektie (handmatig of
automatisch) hoefde men slechts één ijkgrafiek te maken bij één temperatuur,
n.l. 20 gr C. Wel moest de temperatuur van het te meten monster worden
gemeten. Bij de handmatige correktie werd die temeratuur dan ingesteld op de
temp-correktie knop. Bij automatische temp correktie gebruikte men een
geleidbaarheidscel en een dompel-thermokoppel (er waren ook
geleidbaarheidscellen met ingebouwd thermokoppel) en deed de
geleidbaarheidsmeter de rest. De af te lezen waarde was dan, zoals eerder
gezegd, al omgerekend naar de geleidbaarheid bij 20 gr C.
(Wat een verhaal zeg, maar ik hoop dat je het nu begrijpt.)


Je moest natuurlijk wel weten welk zout in de oplossing aanwezig was.
Vrij nauwkeurige concentratiemetingen zijn alleen prima uit te voeren bij
enkelvoudige (waterige) zoutoplossingen. Drinkwater bevat normaliter zeer
kleine concentraties van o.a. een aantal verschillende zouten (meestal
chloriden), zoals Kalium-, Magnesium-, Calcium-, Natriumchloride, etc, o.a.
afhankelijk van het wingebied van het water.
Als je van dit water de geleidbaarheid meet is dat ongeveer de som van de
geleidbaarheid van de componenten. Men spreekt ook wel van de hardheid van
het water. Er zijn hele andere analyse technieken nodig (spectroscopie) om
in zo'n geval van meerdere zouten tot betrouwbare analyse-resultaten te
komen; met geleidbaarheid kan men dan slechts snel een totaalbeeld krijgen
van alle aanwezige zouten, dus eigenlijk een beeld van de zuiverheid van het
water. Die snelheid en eenvoud houdt geleidbaarheidsmeting toch populair in
de waterwereld.

De PR 9500 had ook nog een grotere broer, de PR 9501.
Die noemden wij de "direct aanwijzende laboratorium geleidbaarheidsmeter",
een mond vol.
Maar dan had je ook wat. De geleidbaarheid werd direct op een (uiteraard nog
analoge) meter aangegeven. (Bij de 9500 moest men in de brug een weerstand
zo met een knop instellen dat meet- en referentie-waarde gelijk was (een oog
vol) en dan bij de schaalaanduiding, die bij die weerstandsknop stond, de
geleidbaarheid aflezen.)
Bij de PR 9501 ging dit dus rechtstreeks. Bovendien had men de keuze uit
meerdere meetgebieden en daar zat in elk geval een zeer nauwkeurige
temperatuurscompensatie op. De PR 9501  was een zeer nauwkeurig meetapparaat
en werd vooral in de "waterwereld" gekocht.

De dompelcellen:
De dompelcellen zijn niet meer te krijgen.  Vanwege het aanwezige
platina werden ze meegenomen en werd dit metaal eruit gehaald.
Je kunt best zelf een dompelcel maken. Nenk bv aan een kubusje ter grootte
van 1 x 1 x 1 cm en bekleed twee tegenover elkaar gelegen vlakjes met een
plaatje metaal (b.v. koper) Soldeer aan elk plaarje een draadje en schuif er
een stukje isolatie kous over, onderkant druppeltje kit om te voorkomen dat
de vloeistof bij de draadjes kan komen en klaar is kees. Vergeet de
celfaktor, denk maar dat deze 1 is.
Ik heb suikerconcentratie nog nooit gemeten m.b.v. geleidbaarheid; de
geleidbaarheid is inderdaad veel minder dan b.v. van een evengrote
hoeveelheid keukenzout; staat dat voorbeeld werkelijk in de handleiding van
de 9500? Is het teveel gevraagd om de voorkant van die handleiding en de
betreffende suikerbladzijde te scannen en aan een mailtje naar mij te
sturen?
Neem voor de experimentjes met de kinderen keukenzout, azijn, een beetje
zoutzuur, ammoniak en dat soort spul. Vergelijk ook eens drinkwater uit
verschillende plaatsen.
Veel plezier!